Μαθαίνοντας να βλέπουμε πέρα από τα φαινόμενα.
Γεννημένος σε ένα προνομιούχο αθηναϊκό περιβάλλον, ο Πλάτων είδε τον πόλεμο, τις πολιτικές αναταραχές και την καταδίκη του Σωκράτη να συγκλονίζουν την πόλη του. Ανέδειξε τον διάλογο σε σημαντική λογοτεχνική και φιλοσοφική μορφή και ίδρυσε την Ακαδημία. Η ζωή του δεν τεκμηριώνεται ομοιόμορφα: τα ανέκδοτα και οι επιστολές που του αποδίδονται χρειάζονται προσεκτική αντιμετώπιση.
Ο Πλάτων γεννήθηκε κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο σε οικογένεια συνδεδεμένη με την πολιτική ελίτ. Οι χρονολογίες γέννησης και θανάτου του είναι κατά σύμβαση προσεγγιστικές. Το έργο του επανέρχεται συχνά στη διαμόρφωση των πολιτών, στις διαιρέσεις μέσα στην πόλη και στις προϋποθέσεις δίκαιης πολιτικής εξουσίας.
Η καταδίκη του Σωκράτη έγινε καθοριστικό γεγονός για τη φιλοσοφική του οπτική. Ο Πλάτων τον βάζει να μιλήσει σε πολλούς διαλόγους, αλλά αυτό το πρόσωπο δεν πρέπει να ταυτίζεται αυτομάτως με τον ιστορικό Σωκράτη. Η γραφή επέτρεψε επίσης στον Πλάτωνα να αναπτύξει δικά του ερωτήματα και κατασκευές.
Ο Πλάτων ίδρυσε στην Αθήνα μια κοινότητα μελέτης συνδεδεμένη με τον τόπο που ονομαζόταν Ακαδημία. Τα μαθηματικά, η επιχειρηματολογία και ο πολιτικός στοχασμός ήταν σημαντικά για τη δράση της. Ο θεσμός αυτός, που διατηρήθηκε επί μακρόν, δεν ήταν σύγχρονο πανεπιστήμιο: συνδύαζε έρευνα και συζήτηση, των οποίων η ακριβής οργάνωση παραμένει εν μέρει άγνωστη.
Η παράδοση αναφέρει αρκετές επισκέψεις στη Σικελία και δύσκολες σχέσεις με τον Δίωνα και τους ηγεμόνες των Συρακουσών. Οι λεπτομέρειες αυτών των πολιτικών προσπαθειών εξαρτώνται εν μέρει από επιστολές των οποίων η αυθεντικότητα αμφισβητείται. Στην πρόσληψη του Πλάτωνα, οι αφηγήσεις αυτές δείχνουν πόσο δύσκολο είναι να προσεγγίσει κανείς την εξουσία με φιλοσοφικές απαιτήσεις.
Ο Πλάτων πέθανε στην Αθήνα ύστερα από δεκαετίες φιλοσοφικής δραστηριότητας. Η Ακαδημία συνέχισε μετά τον θάνατό του και οι διάλογοί του διαβάστηκαν, αμφισβητήθηκαν και μετασχηματίστηκαν επί αιώνες. Η ποικιλία τους έχει σημασία: ορισμένοι καταλήγουν σε αδιέξοδο, ενώ άλλοι προτείνουν πρότυπα, μύθους ή επιχειρήματα που οι αναγνώστες οφείλουν ακόμη να αξιολογήσουν.
Ο Πλάτων γεννήθηκε γύρω στο 428/427 π.Χ. σε μια αθηναϊκή οικογένεια με ισχυρές διασυνδέσεις, κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Μεταγενέστερες βιογραφίες περιέχουν ζωηρές ιστορίες για το όνομά του, την αθλητική του εκπαίδευση και την πρώιμη ποίησή του, αλλά η αποδεικτική τους αξία ποικίλλει. Καλύτερα τεκμηριωμένος είναι ο πολιτικός κόσμος που διαμόρφωσε το έργο του: η αυτοκρατορική σύγκρουση, η ήττα, η ολιγαρχική βία και η αποκατάσταση της δημοκρατίας. Ο Κριτίας και ο Χαρμίδης, συγγενείς του που συνδέθηκαν με τους Τριάκοντα, έγιναν πρόσωπα διαλόγων που θέτουν υπό εξέταση την ηθική αυθεντία. Οι οικογενειακοί δεσμοί δεν καθόρισαν απλώς την πολιτική του στάση. Ανέδειξαν την απόσταση ανάμεσα στο κοινωνικό κύρος, την πραγματική εξουσία και την ουσιαστική κατανόηση ως πιεστικό πρόβλημα που μπορούσε να διερευνήσει η φιλοσοφία.
Η δίκη και η εκτέλεση του Σωκράτη το 399 π.Χ. έγιναν ένα διαρκές σημείο αναφοράς. Οι διάλογοι του Πλάτωνα διατηρούν μια φιλοσοφική συνάντηση με τον Σωκράτη, όχι ένα ενιαίο, τεκμηριωμένο πορτρέτο του. Τα έργα χρησιμοποιούν αφηγήσεις συνομιλιών, λόγους, μύθους, απότομες διακοπές και αναπάντητα ερωτήματα, ώστε ο αναγνώστης να εξετάσει πώς συγκροτείται ένα επιχείρημα. Αναθέτουν επίσης σημαντικούς ρόλους στον Παρμενίδη, σε έναν Ελεάτη ξένο και σε έναν ανώνυμο Αθηναίο. Η γνωστή διαίρεση σε πρώιμους, μέσους και ύστερους διαλόγους είναι μια χρήσιμη ερευνητική υπόθεση που στηρίζεται εν μέρει σε υφολογικά στοιχεία· δεν αποτελεί πλήρες χρονοδιάγραμμα του συγγραφέα ούτε εγγυάται ότι κάθε ομιλητής εκφράζει τις πάγιες πεποιθήσεις του Πλάτωνα.
Γύρω στη δεκαετία του 380 π.Χ. ο Πλάτων ίδρυσε μια φιλοσοφική κοινότητα συνδεδεμένη με την Ακαδημία έξω από την Αθήνα. Η ακριβής θεσμική της οργάνωση είναι αβέβαιη, όμως τα μαθηματικά, η επιχειρηματολογία και η συνεχής κοινή διερεύνηση συνέβαλαν στη φήμη της. Ο Αριστοτέλης εντάχθηκε το 367 και παρέμεινε έως τον θάνατο του Πλάτωνα. Οι αφηγήσεις για τα ταξίδια του Πλάτωνα στη Σικελία τον συνδέουν με τον Δίωνα και με τις αυλές του Διονυσίου Α΄ και Β΄ στις Συρακούσες. Η Έβδομη Επιστολή προσφέρει την πληρέστερη πρωτοπρόσωπη αφήγηση, αλλά η πατρότητά της αμφισβητείται· οι χρονολογίες και τα κίνητρα πρέπει επομένως να ανασυντίθενται με προσοχή. Όποιες κι αν είναι οι λεπτομέρειες, αυτές οι παραδόσεις φανερώνουν τη διαρκή δυσκολία συνδυασμού της πνευματικής ανεξαρτησίας με σχέδια μεταρρύθμισης κοντά σε ισχυρούς ηγεμόνες.
Ο Πλάτων πέθανε το 348/347 π.Χ., αφήνοντας πίσω του μια σχολή που συνέχισε μέσα από μεταβαλλόμενα δόγματα αντί να επαναλαμβάνει απλώς ένα σταθερό σύστημα. Τον διαδέχθηκε ο Σπεύσιππος· μεταγενέστεροι Ακαδημαϊκοί και πλατωνικοί ανέπτυξαν σημαντικά διαφορετικές αντιλήψεις για τη γνώση και την πραγματικότητα. Το σωζόμενο σώμα έργων οργανώθηκε σε τετραλογίες που συνδέονται με τον Θράσυλλο, διατηρώντας αμφισβητούμενους διαλόγους και δεκατρείς επιστολές μαζί με έργα αποδεκτά ως γνήσια. Η μεσαιωνική ελληνική αντιγραφή, η αραβική φιλοσοφική πρόσληψη και οι λατινικές μεταφράσεις δημιούργησαν περαιτέρω ιστορίες ερμηνείας. Η επιρροή του Πλάτωνα στη θρησκεία, την πολιτική και την παιδεία είναι αδιαχώριστη από την επίμονη κριτική της ιεραρχίας, του αποκλεισμού και του εξαναγκασμού. Η ανάγνωση ολόκληρου του σώματος έργων απαιτεί να διατηρούμε αυτές τις διαφωνίες και να διακρίνουμε την αρχαία απόδοση από την αποδεδειγμένη πατρότητα.
Ο Πλάτων αναδιαμόρφωσε διαχρονικά τα ερωτήματα για τη γνώση, την παιδεία και την πολιτική. Προκαλεί επίσης έντονες αντιρρήσεις: η πόλη στην Πολιτεία είναι ιεραρχική και δίνει σε μια ελίτ σημαντική εξουσία, ενώ συγχρόνως αμφισβητεί ορισμένες συμβάσεις της εποχής της. Οι διάλογοί του περιέχουν εντάσεις και εξελίξεις· η απόδοση ενός αμετάβλητου δόγματος σε αυτούς θα μείωνε τον πλούτο τους.
Πηγές & σημεία αναφοράς