Τολμήστε να αμφισβητήσετε το προφανές.
Ο Φρίντριχ Νίτσε γεννήθηκε στο Ρόκεν της Πρωσίας, σε οικογένεια πάστορα. Εκπαιδευμένος στην κλασική φιλολογία, μετατρέπει σταδιακά την ενασχόλησή του με τα αρχαία κείμενα σε έρευνα για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Μεγάλο μέρος της πνευματικής του ζωής διαδραματίζεται εκτός πανεπιστημίου, εν μέσω κακής υγείας, ταξιδιών και περιορισμένης ακόμα υποδοχής των βιβλίων του.
Ο Νίτσε γεννιέται στις 15 Οκτωβρίου. Ο πατέρας του πεθαίνει ενώ είναι ακόμη παιδί. Μεγαλωμένος σε προτεσταντικό περιβάλλον, λαμβάνει απαιτητική εκπαίδευση, κυρίως στο σχολείο της Πφόρτα. Η μουσική και οι αρχαίες γλώσσες παραμένουν διαρκή στοιχεία της ευαισθησίας του.
Στα είκοσι τέσσερα του διορίζεται καθηγητής κλασικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας. Μελετά την αρχαία Ελλάδα και έρχεται κοντά στον Ρίχαρντ Βάγκνερ. Η αυστηρή εργασία σε κείμενα τρέφει έναν προβληματισμό που σύντομα θα ξεπεράσει τα όρια του επιστημονικού του κλάδου.
Η Γέννηση της Τραγωδίας εμφανίζεται το 1872 και προκαλεί διαμάχη μεταξύ των φιλολόγων. Ο Νίτσε αργότερα απομακρύνεται από τον Βάγκνερ και την επιρροή του Σοπενχάουερ. Το Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο, που δημοσιεύτηκε το 1878, αποκαλύπτει έναν νέο τρόπο γραφής και εξέτασης πεποιθήσεων.
Προβλήματα υγείας τον οδηγούν να παραιτηθεί από τη θέση του. Μένει μεταξύ άλλων στην Ελβετία, την Ιταλία και τη νότια Γαλλία. Αυτή την περίοδο δημοσιεύεται η Χαρούμενη Επιστήμη, το Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα, το Πέρα από το καλό και το κακό και η Γενεαλογία της ηθικής.
Ο Νίτσε υφίσταται ψυχική κατάρρευση στο Τορίνο τον Ιανουάριο του 1889· η ανεξάρτητη πνευματική του δραστηριότητα τερματίζεται. Από τη δεκαετία του 1890 η αδελφή του συμβάλλει στη διαμόρφωση της δημόσιας εικόνας του και στην έκδοση των γραπτών του· ιδρύει το Αρχείο Νίτσε το 1894. Εκείνος πεθαίνει το 1900. Ερευνητές θα αμφισβητήσουν ορισμένες από αυτές τις εκδοτικές παρουσιάσεις.
Γεννημένος στο Ρόκεν το 1844, ο Νίτσε μεγάλωσε σε προτεσταντικό περιβάλλον σημαδεμένο από τον πρόωρο θάνατο του πατέρα του. Η Πφόρτα πρόσφερε απαιτητική εκπαίδευση στις αρχαίες γλώσσες και στα κείμενα· η μουσική παρέμενε μια άλλη ουσιώδης πρακτική. Σπούδασε στη Βόννη και κατόπιν στη Λειψία κοντά στον φιλόλογο Φρίντριχ Ριτσλ. Ο διορισμός του στη Βασιλεία το 1869 προηγήθηκε της ολοκλήρωσης των συνήθων πανεπιστημιακών προσόντων. Το επάγγελμα του έμαθε να ανασυγκροτεί κείμενα, να συγκρίνει μαρτυρίες και να αμφισβητεί παραδεδομένες παραδοχές. Οι πρακτικές αυτές συνεχίστηκαν στη φιλοσοφία του, ακόμη κι όταν τα ερωτήματά του ξεπέρασαν τις προσδοκίες της κλασικής φιλολογίας ως επιστημονικού κλάδου.
Στη Βασιλεία ο Νίτσε συνάντησε μια ακαδημαϊκή κουλτούρα της οποίας τα όρια αμφισβητούσε όλο και περισσότερο. Η φιλία με τον Βάγκνερ και η ανάγνωση του Σοπενχάουερ διαμόρφωσαν τη Γέννηση της τραγωδίας, που προκάλεσε φιλολογική διαμάχη το 1872. Οι Παράκαιροι στοχασμοί εξέτασαν στη συνέχεια την παιδεία, την ιστορία και την υπόσχεση πολιτισμικής ανανέωσης. Η ρήξη με τον Βάγκνερ δεν ήταν ένα μόνο γεγονός: συσσωρεύτηκαν αισθητικές, θρησκευτικές και πολιτικές διαφωνίες. Το Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο σηματοδότησε στροφή προς την ιστορική και ψυχολογική παρατήρηση το 1878. Ο Νίτσε συνέχισε ωστόσο να αναρωτιέται τι καθιστούσε δυνατή η τέχνη για τη ζωή, αντί απλώς να αντικαταστήσει τις καλλιτεχνικές ανησυχίες με παγιωμένη επιστημονική διδασκαλία.
Η επιβαρυμένη υγεία οδήγησε τον Νίτσε να εγκαταλείψει την πανεπιστημιακή του θέση το 1879. Έζησε κατόπιν ανάμεσα σε τόπους όπως η Σιλς-Μαρία, η Γένοβα, η Νίκαια και το Τορίνο, προσαρμόζοντας τις μετακινήσεις του στη σωματική κατάσταση και στους οικονομικούς πόρους του. Η ύπαρξη αυτή δεν πρέπει να γίνει θρύλος απόλυτης μοναξιάς: η αλληλογραφία, οι φιλίες, οι εκδότες και οι αναγνώστες είχαν σημασία για το έργο του. Η Αυγή, η Χαρούμενη Επιστήμη, ο Ζαρατούστρα, το Πέρα από το καλό και το κακό και η Γενεαλογία της ηθικής πειραματίζονται με διαφορετικές μορφές. Η ακολουθία τους αποκαλύπτει αναθεωρήσεις και εντάσεις, όχι ένα προκαθορισμένο σύστημα που φανερώνεται σταδιακά. Η σωματική ευαλωτότητα και η πνευματική φιλοδοξία παρέμεναν αχώριστες συνθήκες αυτής της εξαιρετικά παραγωγικής δεκαετίας.
Μια ψυχική κατάρρευση στο Τορίνο τον Ιανουάριο του 1889 τερμάτισε την ανεξάρτητη πνευματική δραστηριότητα του Νίτσε. Τον φρόντισαν η μητέρα και αργότερα η αδελφή του· πέθανε το 1900. Η Ελίζαμπετ Φέρστερ-Νίτσε οργάνωσε το Αρχείο Νίτσε και παρενέβη στην παρουσίαση των γραπτών του. Οι εθνικιστικές και ναζιστικές οικειοποιήσεις ενίσχυσαν τις παραποιήσεις, χωρίς να καταργούν την ανάγκη εξέτασης των πραγματικά αντιεξισωτικών χωρίων. Το κριτικό έργο των Τζόρτζιο Κόλλι και Ματσίνο Μοντινάρι αποκατέστησε, μεταξύ άλλων, τη χρονολογική οργάνωση των τετραδίων. Η Βούληση για δύναμη πρέπει επομένως να αναγνωρίζεται ως εκδοτική συλλογή και όχι ως το ολοκληρωμένο μείζον έργο που υποτίθεται ότι άφησε ο Νίτσε.
Ο Νίτσε αναδιαμόρφωσε την ηθική κριτική, τον στοχασμό πάνω στην ερμηνεία και τις φιλοσοφίες της ύπαρξης. Αντιτίθεται στον αντισημιτισμό και στον εθνικισμό της εποχής του, όμως τα κείμενά του περιέχουν και αριστοκρατικές, αντιεξισωτικές θέσεις και γενικεύσεις για τις γυναίκες που χρειάζονται προσεκτική εξέταση. Οι μεταγενέστερες πολιτικές οικειοποιήσεις δεν κατανοούνται ούτε ως απλή πιστότητα ούτε ως στρεβλώσεις που εξαλείφουν όλες αυτές τις εντάσεις.
Πηγές & σημεία αναφοράς