Durf het voor de hand liggende in twijfel te trekken.
Friedrich Nietzsche wordt geboren in Röcken, Pruisen, in een pastorsfamilie. Opgeleid in de klassieke filologie, verandert hij zijn betrokkenheid bij oude teksten geleidelijk in een onderzoek naar de Europese cultuur. Een groot deel van zijn intellectuele leven speelt zich af buiten de universiteit, te midden van een slechte gezondheid, reizen en een nog steeds beperkte ontvangst van zijn boeken.
Nietzsche is geboren op 15 oktober. Zijn vader sterft terwijl hij nog een kind is. Hij groeide op in een protestantse omgeving en kreeg een veeleisende opleiding, met name aan de school van Pforta. Muziek en oude talen blijven blijvende elementen van zijn gevoeligheid.
Op zijn vierentwintigste wordt hij benoemd tot hoogleraar klassieke filologie aan de Universiteit van Bazel. Hij bestudeert het oude Griekenland en komt dicht bij Richard Wagner. Het rigoureuze werken aan teksten voedt een reflectie die al snel de grenzen van zijn vakgebied zal overschrijden.
De geboorte van de tragedie verschijnt in 1872 en veroorzaakt controverse onder filologen. Nietzsche neemt later afstand van Wagner en Schopenhauers invloed. Menselijk, al te menselijk, gepubliceerd in 1878, toont een nieuwe manier van schrijven en overtuigingen onderzoeken.
Gezondheidsproblemen brengen hem ertoe zijn functie neer te leggen. Hij verblijft onder meer in Zwitserland, Italië en Zuid-Frankrijk. In deze periode verschijnen De vrolijke wetenschap, Aldus sprak Zarathoestra, Voorbij goed en kwaad en De genealogie van de moraal.
Nietzsche krijgt in januari 1889 in Turijn een geestelijke instorting; zijn zelfstandige intellectuele activiteit eindigt. Vanaf de jaren 1890 helpt zijn zus zijn publieke imago vorm te geven en zijn geschriften uit te geven; in 1894 richt zij het Nietzsche-archief op. Hij sterft in 1900. Onderzoekers zullen later enkele van deze redactionele presentaties ter discussie stellen.
Nietzsche werd geboren in Röcken in 1844 en groeide op in een protestantse omgeving die werd gekenmerkt door de vroege dood van zijn vader. Pforta verzorgde veeleisende training in oude talen en teksten; muziek bleef een andere essentiële praktijk. Hij studeerde in Bonn en vervolgens in Leipzig onder de filoloog Friedrich Ritschl. Zijn aanstelling in Bazel in 1869 kwam voordat de gebruikelijke universitaire kwalificaties waren behaald. Het beroep leerde hem teksten te reconstrueren, getuigenissen te vergelijken en overgeërfde aannames in twijfel te trekken. Deze praktijken bleven binnen zijn filosofie bestaan, ook al gingen zijn vragen verder dan de disciplinaire verwachtingen van de klassieke wetenschap.
In Bazel ontmoette Nietzsche een academische cultuur waarvan hij de grenzen steeds meer betwistte. Zijn vriendschap met Wagner en zijn lectuur van Schopenhauer vormden De geboorte van de tragedie, dat in 1872 een filologische controverse uitlokte. De Oneigentijdse beschouwingen onderzochten vervolgens vorming, geschiedenis en de belofte van culturele vernieuwing. De breuk met Wagner was geen afzonderlijke gebeurtenis: esthetische, religieuze en politieke meningsverschillen stapelden zich op. Menselijk, al te menselijk markeerde in 1878 een verschuiving naar historische en psychologische observatie. Nietzsche bleef niettemin vragen wat kunst voor het leven mogelijk maakte en verving zijn belangstelling voor kunst niet eenvoudigweg door een vaststaande wetenschappelijke leer.
Een slechte gezondheid bracht Nietzsche ertoe in 1879 zijn universitaire functie op te geven. Daarna verbleef hij afwisselend in onder meer Sils-Maria, Genua, Nice en Turijn; zijn verplaatsingen paste hij aan lichamelijke omstandigheden en financiële middelen aan. Van dit bestaan mag geen legende van absolute eenzaamheid worden gemaakt: briefwisseling, vriendschappen, uitgevers en lezers waren van belang voor zijn werk. Morgenrood, De vrolijke wetenschap, Zarathoestra, Voorbij goed en kwaad en De genealogie van de moraal experimenteren met verschillende vormen. Hun opeenvolging toont herzieningen en spanningen in plaats van een vooraf bepaald systeem dat geleidelijk wordt onthuld. Lichamelijke kwetsbaarheid en intellectuele ambitie bleven onlosmakelijke voorwaarden van dit buitengewoon productieve decennium.
Een mentale ineenstorting in Turijn in januari 1889 maakte een einde aan Nietzsche's onafhankelijke intellectuele activiteit. Zijn moeder en later zijn zus zorgden voor hem; hij stierf in 1900. Elisabeth Förster-Nietzsche organiseerde het Nietzsche-archief en kwam tussenbeide in de presentatie van zijn geschriften. Nationalistische en nazi-toe-eigeningen versterkten de vervalsingen zonder de noodzaak weg te nemen om werkelijk anti-egalitaire passages te onderzoeken. Het kritische werk van Giorgio Colli en Mazzino Montinari herstelde onder meer de chronologische organisatie van de notitieboekjes. De Wil tot Macht moet daarom worden gezien als een redactionele compilatie en niet als het voltooide meesterwerk dat Nietzsche zogenaamd heeft achtergelaten.
Nietzsche gaf een nieuwe vorm aan morele kritiek, reflectie op interpretatie en bestaansfilosofieën. Hij verzet zich tegen het antisemitisme en nationalisme van zijn tijd, maar zijn teksten bevatten ook aristocratische, anti-egalitaire standpunten en generalisaties over vrouwen die nauwkeurig onderzoek vereisen. Latere politieke toe-eigeningen kunnen niet worden opgevat als regelrechte trouw, noch als vervormingen die al deze spanningen uitwissen.
Bronnen & referentiepunten