Ένα ερώτημα μπορεί να αλλάξει μια ζωή.
Ο Σωκράτης ήταν Αθηναίος πολίτης, πολέμησε σε αρκετές εκστρατείες και υπήρξε ακούραστος συνομιλητής. Η ζωή του εκτείνεται στην περίοδο της ισχύος και των μεταγενέστερων κρίσεων της αθηναϊκής δημοκρατίας. Δεν έγραψε τίποτε: τον γνωρίζουμε κυρίως μέσα από τον Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα και τον Αριστοφάνη. Οι συγγραφείς αυτοί είχαν διαφορετικούς σκοπούς· κανένα από τα πορτρέτα τους δεν αποτελεί ουδέτερη καταγραφή της σκέψης του.
Ο Σωκράτης γεννήθηκε στην Αθήνα, στον δήμο της Αλωπεκής. Η παράδοση κατονομάζει πατέρα του τον Σωφρονίσκο και μητέρα του τη Φαιναρέτη, αλλά οι λεπτομέρειες των νεανικών του χρόνων παραμένουν αβέβαιες. Η φιλοσοφία του θα αναπτυσσόταν μέσα από τη ζωή της πόλης, αντί να λάβει τη μορφή σχολής με γραπτό πρόγραμμα σπουδών.
Οι πηγές τον τοποθετούν στις εκστρατείες της Ποτίδαιας, του Δηλίου και της Αμφίπολης, κατά τις συγκρούσεις της Αθήνας με τους αντιπάλους της. Ο Πλάτων τονίζει την αντοχή και το θάρρος του. Το πορτρέτο αυτό μας υπενθυμίζει ότι η σωκρατική διερώτηση δεν διεξαγόταν έξω από τις υποχρεώσεις και τη βία της πόλης.
Στις Νεφέλες, ο Αριστοφάνης γελοιογραφεί τον Σωκράτη ως δάσκαλο παραπλανητικών επιχειρημάτων και φυσικών θεωριών. Η κωμωδία είναι σάτιρα, όχι ρεπορτάζ. Ωστόσο δείχνει πώς το όνομά του μπορούσε ήδη να αντιπροσωπεύει, για το αθηναϊκό κοινό, έναν ανησυχητικό τρόπο αμφισβήτησης παγιωμένων πεποιθήσεων.
Στην Απολογία του Πλάτωνα, ο Σωκράτης θυμάται ότι αντιτάχθηκε σε μια παράνομη συλλογική διαδικασία μετά τη ναυμαχία των Αργινουσών και αρνήθηκε να συμμετάσχει στη σύλληψη του Λέοντα επί των Τριάκοντα. Τα επεισόδια αυτά συγκροτούν μια εικόνα προσήλωσης στη δικαιοσύνη που δεν μπορεί να ταυτιστεί με την υπακοή σε κάποιο συγκεκριμένο καθεστώς.
Κατηγορούμενος για ασέβεια και διαφθορά των νέων, ο Σωκράτης δικάστηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο από αθηναϊκό δικαστήριο. Ο Πλάτων και ο Ξενοφών παρουσιάζουν αφηγήσεις της υπεράσπισής του. Ο Φαίδων σκηνοθετεί τις τελευταίες ώρες του και τη λήψη του δηλητηρίου· η φιλοσοφική σημασία του έργου υπερβαίνει εκείνη μιας απλής καταγραφής.
Ο Σωκράτης γεννήθηκε περίπου το 469 π.Χ. και πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Αθήνα. Οι αρχαίες πηγές συνδέουν τον πατέρα του, Σωφρονίσκο, με την επεξεργασία της πέτρας και τη μητέρα του, Φαιναρέτη, με τη μαιευτική, αλλά οι λεπτομέρειες της πρώιμης εκπαίδευσής του είναι αβέβαιες. Η ενήλικη ζωή του εκτυλίχθηκε μέσα στη δημοκρατική πολιτική, την αυτοκρατορική επέκταση και τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Οι αναφορές στη στρατιωτική του υπηρεσία στην Ποτίδαια, το Δήλιο και την Αμφίπολη τοποθετούν τη φιλοσοφική συνομιλία δίπλα στις υποχρεώσεις ενός πολίτη-στρατιώτη. Δεν ήταν ούτε πανεπιστημιακός καθηγητής ούτε συγγραφέας που συντηρούσε μια γραπτή διδασκαλία: το χαρακτηριστικό πεδίο της δραστηριότητάς του ήταν η συνομιλία με ανθρώπους που συναντούσε στην πόλη.
Το σωκρατικό πρόβλημα αρχίζει με μια απλή δυσκολία: ο Σωκράτης δεν έγραψε τίποτε, ενώ όσοι τον παρουσιάζουν έχουν διαφορετικούς σκοπούς. Ο Πλάτων συνθέτει φιλοσοφικά δράματα, ο Ξενοφών υπερασπίζεται έναν ωφέλιμο και ευσεβή δάσκαλο και ο Αριστοφάνης μετατρέπει μια διανοητική διασημότητα σε κωμικό υλικό. Στους πλατωνικούς διαλόγους, οι ερωτήσεις συχνά ζητούν να οριστεί τι είναι το θάρρος, η ευσέβεια ή η δικαιοσύνη και έπειτα δοκιμάζουν τις απαντήσεις ως προς άλλες δεσμεύσεις. Ένα τέλος χωρίς λύση μπορεί να φανερώνει την ανάγκη για καλύτερη διερεύνηση, αντί να αποδεικνύει ότι η αλήθεια είναι αδύνατη. Η ανασύνθεση του ιστορικού προσώπου απαιτεί επομένως σύγκριση, όχι αντιμετώπιση κάθε λόγου του χαρακτήρα Σωκράτη ως αυτοβιογραφίας.
Η ήττα της Αθήνας το 404 π.Χ. και η εξουσία των Τριάκοντα άφησαν μια πληγωμένη πολιτική κοινότητα πριν επιστρέψει η δημοκρατία το 403. Ο Σωκράτης συνδεόταν με αμφιλεγόμενες μορφές, μεταξύ τους ο Αλκιβιάδης και ο Κριτίας, αν και η σχέση δεν αποδεικνύει ευθύνη για τη συμπεριφορά τους. Ο Πλάτων τον παρουσιάζει να αντιστέκεται τόσο σε μια παράνομη δημοκρατική διαδικασία μετά τις Αργινούσες όσο και σε μια ολιγαρχική εντολή σύλληψης του Λέοντα της Σαλαμίνας. Τα επεισόδια αυτά περιπλέκουν κάθε απλή κομματική ταμπέλα. Η κριτική του στην ανεξέταστη γνώμη μπορούσε να αμφισβητήσει τον δημοκρατικό εφησυχασμό, αλλά δεν παρείχε αυτομάτως πολιτικό πρόγραμμα ούτε δικαιολογούσε τη βία των ανθρώπων με τους οποίους συνδεόταν.
Το 399 π.Χ. ο Σωκράτης δικάστηκε για ασέβεια και διαφθορά των νέων, κρίθηκε ένοχος και θανατώθηκε. Οι επίσημες κατηγορίες πρέπει να διακρίνονται από τις ευρύτερες θρησκευτικές και πολιτικές ανησυχίες· καμία σωζόμενη αφήγηση δεν αποτελεί διαφανές πρακτικό της διαδικασίας. Ο Πλάτων και ο Ξενοφών εξηγούν διαφορετικά τη στάση του, ενώ ο Κρίτων και ο Φαίδων μετατρέπουν τη φυλάκιση και τον θάνατο σε φιλοσοφικές σκηνές. Μεταγενέστερες σχολές τον διεκδίκησαν ως πρότυπο διερεύνησης, αυτοκυριαρχίας ή ελευθερίας. Η κληρονομιά του δεν είναι επομένως ένα ενιαίο σύστημα που μπορεί να ανακτηθεί με βεβαιότητα, αλλά μια διαρκής απαίτηση να συνδέουμε τους λόγους, τη συμπεριφορά και τις δημόσιες συνέπειες μιας ζωής.
Το «σωκρατικό πρόβλημα» παραμένει: πώς διακρίνουμε τον ιστορικό άνθρωπο από τους χαρακτήρες που κατασκευάζουν αυτά τα κείμενα; Η αβεβαιότητα αυτή αποτελεί μέρος της πρόσληψής του. Η δίκη του από μόνη της δεν μπορεί να συνοψίσει την αθηναϊκή δημοκρατία, ενώ οι σχέσεις του με ορισμένους αντιπάλους της περιπλέκουν την εικόνα του. Η πιο ανθεκτική κληρονομιά του είναι η απαίτηση να υποβάλλουμε τις πεποιθήσεις μας σε ζωντανή εξέταση.
Πηγές & σημεία αναφοράς