Een vraag kan een leven veranderen.
Socrates was een Atheense burger, soldaat tijdens verschillende veldtochten en een onvermoeibare gesprekspartner. Hij leefde tijdens de bloei en de daaropvolgende crises van de Atheense democratie. Hij schreef niets: we kennen hem vooral via Plato, Xenophon en Aristophanes. Deze auteurs hadden verschillende bedoelingen; geen van hun portretten is een neutrale weergave van zijn denken.
Socrates werd geboren in Athene, in de deme Alopece. Volgens de overlevering heetten zijn vader Sophroniscus en zijn moeder Phaenarete, maar bijzonderheden over zijn jeugd blijven onzeker. Zijn filosofie zou zich ontwikkelen in het leven van de stad, niet als een school met een schriftelijk leerprogramma.
Bronnen plaatsen hem bij de veldtochten van Potidaea, Delium en Amphipolis tijdens de conflicten tussen Athene en zijn rivalen. Plato benadrukt zijn uithoudingsvermogen en moed. Dit portret herinnert eraan dat het socratische vragen niet losstond van de verplichtingen en het geweld van de stad.
In De wolken karikaturiseert Aristophanes Socrates als een meester in misleidende redeneringen en bespiegelingen over de natuur. De komedie is satire, geen verslaggeving. Niettemin laat zij zien hoe zijn naam voor een Atheens publiek al kon staan voor een verontrustende manier om gevestigde overtuigingen ter discussie te stellen.
In Plato’s Apologie herinnert Socrates eraan dat hij zich verzette tegen een onwettige collectieve rechtsprocedure na de slag bij de Arginusen en weigerde deel te nemen aan de arrestatie van Leon onder de Dertig. Deze voorvallen schetsen een beeld van toewijding aan rechtvaardigheid dat niet gelijkstaat aan gehoorzaamheid aan één bepaald regime.
Socrates werd beschuldigd van goddeloosheid en het verderven van de jeugd, voor een Atheense rechtbank berecht en ter dood veroordeeld. Plato en Xenophon geven verslagen van zijn verdediging. In de Phaedo worden zijn laatste uren en het innemen van het gif uitgebeeld; de filosofische betekenis daarvan gaat verder dan die van een eenvoudig verslag.
Socrates werd rond 469 v.Chr. geboren en bracht het grootste deel van zijn leven in Athene door. Antieke bronnen verbinden zijn vader Sophroniscus met het steenhouwersvak en zijn moeder Phaenarete met de verloskunde, maar bijzonderheden over zijn vroege opleiding zijn onzeker. Zijn volwassen leven speelde zich af tijdens de democratische politiek, de uitbreiding van het Atheense rijk en de Peloponnesische Oorlog. Verslagen van zijn dienst bij Potidaea, Delium en Amphipolis plaatsen filosofische gesprekken naast de verplichtingen van een burgersoldaat. Hij was noch een hoogleraar, noch een auteur met een geschreven leer: kenmerkend voor zijn bezigheid waren gesprekken met mensen die hij in de stad ontmoette.
Het socratische probleem begint met een eenvoudige moeilijkheid: Socrates schreef niets, terwijl degenen die hem portretteren verschillende doelen nastreven. Plato maakt filosofische drama’s, Xenophon verdedigt een nuttige en vrome leermeester, en Aristophanes maakt van een intellectuele beroemdheid komisch materiaal. In Plato’s dialogen wordt vaak gevraagd wat moed, vroomheid of rechtvaardigheid is; vervolgens worden antwoorden getoetst aan andere overtuigingen. Een onopgelost einde kan duidelijk maken dat beter onderzoek nodig is, zonder te bewijzen dat waarheid onmogelijk is. De historische persoon reconstrueren vereist daarom vergelijking, niet de aanname dat elke uitspraak van het personage Socrates autobiografisch is.
De nederlaag van Athene in 404 v.Chr. en het bewind van de Dertig lieten een beschadigde politieke gemeenschap achter, voordat de democratie in 403 terugkeerde. Socrates had banden met omstreden figuren, onder wie Alcibiades en Critias, al bewijst die omgang niet dat hij verantwoordelijk was voor hun gedrag. Plato schildert hem als iemand die zich verzette tegen zowel een onwettige democratische procedure na de slag bij de Arginusen als een oligarchisch bevel om Leon van Salamis te arresteren. Deze voorvallen maken een eenvoudig partijpolitiek etiket moeilijk houdbaar. Zijn kritiek op ononderzochte meningen kon democratische zelfgenoegzaamheid uitdagen, maar leverde niet automatisch een politiek programma en rechtvaardigde evenmin het geweld van zijn kennissen.
In 399 v.Chr. werd Socrates berecht wegens goddeloosheid en het verderven van de jeugd, schuldig bevonden en ter dood gebracht. De formele aanklachten moeten worden onderscheiden van bredere religieuze en politieke onrust; geen overgeleverd verslag geeft een letterlijk, transparant verslag van de procedure. Plato en Xenophon verklaren zijn optreden verschillend, terwijl Crito en Phaedo zijn gevangenschap en dood omvormen tot filosofische scènes. Latere scholen zagen in hem een voorbeeld van onderzoek, zelfbeheersing of vrijheid. Zijn erfenis is daarom niet één met zekerheid te reconstrueren systeem, maar een blijvende oproep om redenen, gedrag en de publieke gevolgen van een leven met elkaar te verbinden.
Het ‘socratische probleem’ blijft bestaan: hoe onderscheiden we de historische persoon van de personages die deze teksten scheppen? Die onzekerheid hoort bij de overlevering van zijn gedachtegoed. Zijn proces kan de Atheense democratie niet op zichzelf samenvatten, en zijn banden met sommige tegenstanders daarvan maken zijn beeld ingewikkelder. Zijn blijvendste erfenis is de oproep onze overtuigingen voortdurend te onderzoeken.
Bronnen & referentiepunten