Pytanie może zmienić życie.
Sokrates był obywatelem Aten, żołnierzem w kilku wyprawach i niestrudzonym rozmówcą. Jego życie przypadło na okres potęgi, a następnie kryzysów ateńskiej demokracji. Niczego nie napisał: poznajemy go głównie dzięki Platonowi, Ksenofontowi i Arystofanesowi. Autorzy ci mieli różne cele; żaden z ich portretów nie jest neutralnym zapisem jego myśli.
Sokrates urodził się w Atenach, w demie Alopeke. Tradycja podaje imiona jego ojca Sofroniskosa i matki Fajnarete, ale szczegóły młodości pozostają niepewne. Jego filozofia rozwinęła się w życiu obywatelskim, a nie jako szkoła z pisanym programem nauczania.
Źródła sytuują go podczas wypraw pod Potidają, Delion i Amfipolis w czasie konfliktów Aten z ich rywalami. Platon podkreśla jego wytrzymałość i odwagę. Portret ten przypomina, że sokratejskie pytania nie były oderwane od obowiązków i przemocy życia w mieście.
W Chmurach Arystofanes przedstawia karykaturę Sokratesa jako mistrza zwodniczych argumentów i spekulacji o naturze. Komedia jest satyrą, a nie reportażem. Pokazuje jednak, że dla ateńskiej publiczności jego nazwisko mogło już oznaczać niepokojący sposób kwestionowania utrwalonych przekonań.
W Obronie Sokratesa Platona Sokrates wspomina, jak sprzeciwił się bezprawnej procedurze zbiorowej po bitwie pod Arginuzami oraz odmówił udziału w aresztowaniu Leona za rządów Trzydziestu. Epizody te tworzą obraz przywiązania do sprawiedliwości, którego nie można utożsamiać z posłuszeństwem wobec dowolnego ustroju.
Oskarżony o bezbożność i psucie młodzieży Sokrates stanął przed ateńskim sądem i został skazany na śmierć. Platon i Ksenofont przedstawiają relacje z jego obrony. Fedon ukazuje ostatnie godziny Sokratesa i wypicie trucizny; filozoficzne znaczenie dialogu wykracza poza zwykłe sprawozdanie.
Sokrates urodził się około 469 roku p.n.e. i większość życia spędził w Atenach. Starożytne źródła wiążą jego ojca Sofroniskosa z kamieniarstwem, a matkę Fajnarete z położnictwem, ale szczegóły wczesnego wykształcenia są niepewne. Jego dorosłe życie przypadło na czas demokratycznej polityki, ekspansji imperium i wojny peloponeskiej. Relacje o służbie pod Potidają, Delion i Amfipolis sytuują filozoficzną rozmowę obok obowiązków obywatela-żołnierza. Nie był ani profesorem uniwersytetu, ani autorem utrwalającym doktrynę na piśmie: charakterystycznym miejscem jego działalności była rozmowa z ludźmi spotkanymi w mieście.
Problem sokratejski zaczyna się od prostej trudności: Sokrates niczego nie napisał, a przedstawiający go autorzy mają różne cele. Platon tworzy filozoficzne dramaty, Ksenofont broni pożytecznego i pobożnego nauczyciela, a Arystofanes czyni sławnego intelektualistę postacią komiczną. W dialogach Platona pytania często dotyczą tego, czym jest odwaga, pobożność lub sprawiedliwość; odpowiedzi są następnie sprawdzane wobec innych przekonań. Nierozstrzygnięte zakończenie może ujawniać potrzebę dalszych dociekań, zamiast dowodzić, że prawda jest niemożliwa. Odtworzenie postaci historycznej wymaga więc porównywania świadectw, a nie traktowania każdej wypowiedzi Sokratesa jako autobiografii.
Klęska Aten w 404 roku p.n.e. i rządy Trzydziestu pozostawiły poranioną wspólnotę polityczną, zanim w 403 roku powróciła demokracja. Sokrates miał związki z kontrowersyjnymi postaciami, w tym Alkibiadesem i Kritiaszem, choć sama znajomość nie dowodzi odpowiedzialności za ich czyny. Platon przedstawia go jako przeciwnika zarówno bezprawnej procedury demokratycznej po bitwie pod Arginuzami, jak i oligarchicznego rozkazu aresztowania Leona z Salaminy. Epizody te utrudniają proste przypisanie mu politycznej przynależności. Krytyka niezbadanych opinii mogła podważać samozadowolenie demokracji, ale nie dostarczała automatycznie programu politycznego ani nie usprawiedliwiała przemocy jego znajomych.
W 399 roku p.n.e. Sokrates stanął przed sądem pod zarzutem bezbożności i psucia młodzieży, został uznany za winnego i stracony. Zarzuty formalne należy odróżnić od szerszych niepokojów religijnych i politycznych; żadna zachowana relacja nie daje przejrzystego zapisu rozprawy. Platon i Ksenofont różnie wyjaśniają jego postępowanie, a Kriton i Fedon przekształcają uwięzienie i śmierć w sceny filozoficzne. Późniejsze szkoły uznawały go za wzór dociekania, panowania nad sobą lub wolności. Jego dziedzictwem nie jest więc jeden system, który można z pewnością odtworzyć, lecz trwałe wezwanie do łączenia racji, postępowania i publicznych konsekwencji życia.
Pozostaje „problem sokratejski”: jak odróżnić historycznego człowieka od postaci stworzonych przez te teksty? Ta niepewność należy do historii jego recepcji. Sam proces nie może podsumować ateńskiej demokracji, a związki Sokratesa z niektórymi jej przeciwnikami komplikują jego obraz. Jego najtrwalszym dziedzictwem jest wezwanie do żywego badania własnych przekonań.
Źródła i punkty odniesienia