Stel de grenzen van de rede in vraag.
Kant brengt bijna zijn hele leven door in Königsberg, een universiteits- en handelsstad in Oost-Pruisen. Als leraar, aandachtige wetenschapslezer en deelnemer aan de Europese Verlichting ontwikkelt hij geleidelijk een filosofie die vragen over kennis, moraliteit en oordeel transformeert. Zijn vaste gewoonten mogen de breedte van de debatten waaraan hij deelneemt niet verdoezelen.
Immanuel Kant is geboren op 22 april in een ambachtsliedenfamilie. Zijn opleiding wordt gevormd door het piëtisme, en hij gaat naar de Universiteit van Königsberg in 1740. Filosofie en natuurwetenschappen vormen beide de basis voor zijn vroegste onderzoek.
Na een aantal jaren als privéleraar te hebben gewerkt, begint Kant les te geven aan de universiteit in 1755. Zijn lezingen bestrijken vele terreinen. Benoemd tot hoogleraar logica en metafysica in 1770, besteedt hij het volgende decennium aan het voorbereiden van zijn kritische filosofie.
De Kritiek van de zuivere rede verschijnt in 1781, gevolgd door een grondig herziene tweede uitgave in 1787. Kant onderzoekt de voorwaarden voor ervaring en de illusies die ontstaan wanneer de rede aanspraak maakt op kennis voorbij haar gerechtvaardigde grenzen.
De Fundering voor de metafysica van de zeden verschijnt in 1785, de Kritiek van de praktische rede in 1788 en de Kritiek van het oordeelsvermogen in 1790. Morele autonomie, schoonheid en de organisatie van levende wezens worden belangrijke onderwerpen van zijn systeem.
Zijn geschriften over religie leiden tot een koninklijke berisping in 1794. Hij blijft nadenken over vrede, recht en verlichting. Kant sterft in Königsberg op 12 februari 1804, en laat een oeuvre achter waarvan de interpretaties diep omstreden blijven.
Kant werd in 1724 in Königsberg geboren in een ambachtsfamilie. Hij kreeg een piëtistische opvoeding voordat hij in 1740 naar de universiteit ging. Daarna werkte hij als huisleraar en werd hij in 1755 privaatdocent. Zijn inkomen was lange tijd afhankelijk van colleges over logica, metafysica, natuurkunde, aardrijkskunde en antropologie. Zijn vroegste publicaties onderzochten krachten, kosmologie en aardbevingen. Deze wetenschappelijke activiteit is essentieel om zijn ontwikkeling te begrijpen: de kritische filosofie ontstond niet doordat hij de wetenschap achter zich liet, maar doordat hij vragen stelde over haar aanspraken, methoden en geldigheidsvoorwaarden. Als docent stond hij bovendien langdurig in contact met studenten en met de intellectuele vraagstukken van zijn stad.
In 1770 verkreeg Kant de leerstoel logica en metafysica. Zijn inaugurele dissertatie onderscheidde het zintuiglijke al van het intelligibele, maar bevatte nog niet de volledige kritische oplossing. De brief aan Marcus Herz van februari 1772 formuleerde het probleem van de verhouding tussen voorstellingen en objecten. Na een lange periode zonder belangrijk boek verscheen in 1781 de Kritiek van de zuivere rede. De moeizame ontvangst vormde de aanleiding voor de Prolegomena in 1783 en een grondig herziene tweede editie in 1787. Humes invloed was hierbij van belang, zonder iedere fase van deze verandering te verklaren of de andere intellectuele bronnen ervan te vervangen.
De Fundering voor de metafysica van de zeden uit 1785 en de Kritiek van de praktische rede uit 1788 onderzoeken autonomie en morele verplichting. De Kritiek van het oordeelsvermogen uit 1790 onderzoekt vervolgens schoonheid, het verhevene en natuurlijke doelmatigheid. Daarnaast publiceerde Kant essays over verlichting, geschiedenis en vrede. Deze domeinen zijn niet eenvoudigweg onafhankelijke adviezen: ze onderzoeken verschillende toepassingen van dezelfde rede. Hun universalistische ambities moeten niettemin worden geconfronteerd met raciale hiërarchieën en uitsluiting op grond van geslacht elders in zijn geschriften. Deze spanningen erkennen hoort bij het interpreteren van het corpus en is geen reden om zijn centrale aanspraken tegen kritiek te beschermen.
De religie binnen de grenzen van de rede gaf in 1794 aanleiding tot ingrijpen door de Pruisische regering. Kant beloofde vervolgens deze kwesties tijdens het bewind van Frederik Willem II niet openbaar te bespreken. De strijd der faculteiten keerde later terug naar academische vrijheid. Nadat hij met lesgeven was gestopt, werkte hij verder aan een overgang tussen de metafysica van de natuur en de natuurkunde, nu bekend als het Opus postumum. Hij stierf in 1804. Uitgaven van zijn aantekeningen en van door studenten opgetekende colleges zijn waardevolle bronnen, maar hebben een andere status dan een boek dat Kant zelf heeft herzien en gepubliceerd.
Autonomie, waardigheid en het kritische onderzoek van de beweringen van de rede hebben de filosofie duurzaam getransformeerd. Toch verwoordt Kant ook raciale hiërarchieën en seksistische vooroordelen in sommige antropologische en historische geschriften. Interpretaties van hun evolutie blijven besproken. Om ze te erkennen is het nodig om de spanning te onderzoeken tussen zijn universele principes en de uitsluitingen die in zijn werk aanwezig zijn.
Bronnen & referentiepunten