Durf opnieuw te beginnen met denken.
Descartes wordt geboren in Touraine en opgeleid aan het jezuïetencollege van La Flèche; aanvankelijk scheidt hij filosofie niet van wetenschap. Hij reist, studeert wiskunde en zoekt een methode die zijn onderzoeksterreinen met elkaar verbindt. Hij woont vele jaren in de Republiek der Verenigde Nederlanden, werkt op afstand van instellingen en onderhoudt tegelijk een uitgebreide Europese briefwisseling.
René Descartes wordt op 31 maart geboren in La Haye en Touraine, dat tegenwoordig Descartes heet. Zijn opleiding aan La Flèche biedt een grondige basis in scholastieke filosofie, klassieke talen en wiskunde. Zijn onderzoek ontstaat binnen deze geleerde cultuur.
De ontmoeting met Isaac Beeckman stimuleert zijn werk in natuurkunde en wiskunde. Tijdens zijn reizen door Europa ontwikkelt hij het plan voor een methode die het oordeel kan leiden. Het beeld van een eenzame denker mag deze beslissende wetenschappelijke uitwisselingen niet verhullen.
Na zijn vestiging in de Republiek der Verenigde Nederlanden publiceert Descartes anoniem het Vertoog over de methode naast drie wetenschappelijke essays: Optica, Meteoren en Geometrie. Het persoonlijke relaas leidt een onderzoeksprogramma in en is niet zonder meer een autobiografie.
De Meditaties over de eerste filosofie verschijnen in het Latijn met bezwaren en antwoorden. De briefwisseling met prinses Elisabeth dwingt hem de vereniging van geest en lichaam nader te verklaren. Deze vraag werkt door in De passies van de ziel, gepubliceerd in 1649.
Op uitnodiging van koningin Christina verhuist Descartes in 1649 naar Stockholm. Hij sterft daar op 11 februari 1650. Zijn filosofie zal spoedig in heel Europa worden besproken, onderwezen en bestreden, soms in vormen die ver afstaan van zijn eigen teksten.
Descartes werd in 1596 geboren in La Haye in Touraine, in een familie van lagere adel. Aan het jezuïetencollege van La Flèche kreeg hij een humanistische, wiskundige en scholastieke opleiding. Daarna behaalde hij in 1616 te Poitiers een graad in de rechten. Zijn project kwam dus niet voort uit onwetendheid over de tradities die hij zou bekritiseren. Hij behield hun woordenschat, maar onderzocht hun zekerheidsnormen opnieuw. Het Vertoog maakt van deze opleiding achteraf een verhaal over intellectuele emancipatie: die filosofische constructie moet worden onderscheiden van onafhankelijk gedocumenteerde biografische gegevens.
Zijn ontmoeting met Isaac Beeckman in 1618 stimuleerde wiskundig onderzoek naar natuurverschijnselen. Daarna reisde Descartes door Europa, voordat hij zich in 1628–1629 in de Republiek der Verenigde Nederlanden vestigde. Hij bestudeerde licht, beweging en fysiologie binnen een netwerk dat vooral door Marin Mersenne werd onderhouden. De veroordeling van Galilei in 1633 bracht hem ertoe De wereld niet te publiceren. In 1637 koos hij een andere presentatie: het Franstalige Vertoog leidde drie wetenschappelijke essays in. Geometrie, Optica en Meteoren stelden lezers in staat de methode te beoordelen op haar resultaten en niet alleen op haar beloften. Zijn verhuizingen betekenden geen intellectueel isolement.
In 1641 verschenen de Meditaties met zes reeksen bezwaren en antwoorden; in 1642 werd een zevende toegevoegd. Mersenne schakelde lezers in onder wie Arnauld, Hobbes en Gassendi. Het boek voert dus een eenzaam onderzoek op, maar ontstaat uit een gezamenlijke confrontatie. De Beginselen van de filosofie, gepubliceerd in 1644, boden vervolgens een systematische opbouw die ook voor onderwijs was bedoeld. De Utrechtse controverses en de Brief aan Voetius tonen echter dat filosofische vernieuwing ook instellingen, reputaties en religieuze autoriteiten raakte. De ontvangst van het cartesianisme kan niet worden herleid tot aanvaarding of afwijzing van het cogito: ook botsende opvattingen over natuur, onderwijs en gerechtvaardigde verklaringen stonden op het spel.
Vanaf 1643 ondervroeg Elisabeth van Bohemen Descartes over de werking van een onstoffelijke ziel op het lichaam. Hun briefwisseling ging ook over gezondheid, verantwoordelijkheid en geluk en bracht zo metafysica in verband met concrete levenssituaties. De passies van de ziel verscheen in 1649. Op uitnodiging van koningin Christina van Zweden verhuisde Descartes naar Stockholm, waar hij in februari 1650 stierf. Zijn manuscripten werden geleidelijk gepubliceerd, soms in een volgorde die hun chronologie verhult. De editie Adam–Tannery brengt werken en brieven samen met redactionele documenten: haar delen zijn dus niet zonder meer afzonderlijke boeken die de auteur zelf zo heeft ontworpen.
Descartes opent blijvende wegen in de wiskunde en de filosofie, al zijn zijn natuurkunde en verschillende fysiologische verklaringen inmiddels achterhaald. Het onderscheid tussen geest en lichaam omvat niet zijn hele denken: hij benadrukt ook hun ervaren eenheid. Zijn mechanistische verklaringen van levende wezens, met name dieren, blijven onderwerp van discussie.
Bronnen & referentiepunten