Plato — Crito
Crito stelt een ontsnapping uit de gevangenis voor; Socrates vraagt of die aanvaarden rechtvaardig zou zijn. In een rede door de gepersonifieerde Wetten wordt de verplichting tegenover Athene onderzocht, terwijl een eerder beginsel in de dialoog verbiedt onrecht met onrecht te beantwoorden.
De tekst begrijpen
Socrates liet geen geschriften na. Deze tekst behoort tot de antieke overlevering aan de hand waarvan zijn leven en denken worden gereconstrueerd, niet tot een bibliografie van werken die hij zelf schreef. Genre, bedoeling van de auteur en dramatische setting zijn van belang: een filosofische dialoog, een rechtbankverdediging of een komedie kan niet als een opname worden behandeld. Vergelijk onafhankelijke getuigen voordat je het standpunt van de spreker gelijkstelt aan dat van de historische Socrates.
Kernpunten
- 01
Redenen
Het aantal mensen dat een handeling steunt is minder belangrijk dan de vraag of hun oordeel geïnformeerd is en hun redenen deugdelijk zijn.
- 02
Geen vergelding
Dat iemand onrecht is aangedaan, maakt een onrechtvaardige vergeldingsdaad op zichzelf niet geoorloofd, ook wanneer een ontsnapping begrijpelijk lijkt.
- 03
Politieke verplichting
De Wetten beroepen zich op opvoeding, verblijf en instemming; lezers moeten zich afvragen of hun rede een onvoorwaardelijke gehoorzaamheidsplicht uitdrukt.
Verdiep je in de ideeën
Moeten we de wet altijd gehoorzamen?
Volg Crito’s redenering zonder die tot een leus van absolute gehoorzaamheid te maken. De dialoog verbindt ondergaan onrecht, aangegane verplichtingen en de verantwoordelijkheid van degene die handelt.
Een heel concreet voorstel
Crito biedt zijn veroordeelde vriend een mogelijkheid om te ontsnappen. Hij spreekt over de reputatie van Socrates’ vrienden, zijn kinderen en de praktische mogelijkheid om te vertrekken. Die redenen zijn niet onzinnig: de dialoog neemt ze serieus voordat hij de vraag verlegt. Moet de beslissing worden afgemeten aan de mening van de meerderheid of aan wat rechtvaardig is?
Onrecht niet met onrecht beantwoorden
Socrates vraagt of het ene onrecht met het andere mag worden beantwoord. Dit beginsel structureert het gesprek, maar de toepassing op ontsnapping vergt nog een argument. Sla die stap niet over: een algemeen beginsel aanvaarden betekent niet dat je automatisch een bepaalde conclusie aanvaardt. Onderzoek precies welke schade de ontsnapping zou veroorzaken en voor wie.
Wanneer de Wetten spreken
Plato personifieert de Wetten, die herinneren aan de genoten opvoeding, de mogelijkheden om te vertrekken en de verplichtingen die samenhangen met het leven in de stad. Deze scène vraagt om bespreking, niet om herhaling. Vergelijk haar met de weigering van onrechtvaardige bevelen in de Apologie. De spanning tussen geweten en politieke verbondenheid blijft een vruchtbare vraag, geen direct toepasbare universele regel.
Vragen om mee verder te lezen
- Rechtvaardigt ondergaan onrecht elke mogelijke reactie?
- Welke verplichtingen tegenover een gemeenschap kunnen worden herzien, en onder welke voorwaarden?
Verbondenheid met een gemeenschap en de eis van rechtvaardigheid vereisen argumenten; zij vallen niet altijd zonder meer samen.
Hoe lees je dit werk?
Lees het beginsel dat onrecht niet met onrecht mag worden beantwoord vóór de rede van de Wetten en vergelijk het daarna met de weigering in de Apologie om met filosoferen te stoppen.
Edities en bronnen
Samenvattingen en kernpunten zijn oorspronkelijke redactionele interpretaties. Ze begeleiden het lezen en vervangen geen editie van de tekst. Redactionele werkwijze ↗