Niepewne narodziny
Współcześni badacze umieszczają jego narodziny około 99 roku p.n.e.; późniejsza kronika Hieronima podaje mniej więcej 94 rok p.n.e.
Epikureizm rzymski · poezja dydaktyczna · ok. 99 – ok. 55 p.n.e.
Lukrecjusz
Zrozumieć naturę, by uwolnić umysł od lęku.
Rzym · Italia rzymska
Biografia
Nić życia.
Tytus Lukrecjusz Karus był rzymskim poetą z pokolenia Cycerona i Cezara, który wyłożył filozofię Epikura w poemacie O naturze rzeczy, łacińskim utworze w sześciu księgach. O jego życiu nie wiadomo niemal nic pewnego; poemat ukazuje go jako nauczyciela, który za pomocą wyjaśnienia opartego na atomach, próżni i przypadku chce uwolnić czytelników od lęku przed bogami i śmiercią.
Adresat
Poemat jest skierowany do Gajusza Memmiusza, pretora w 58 roku p.n.e., rzymskiego polityka, do którego kręgu należeli także poeci.
Śmierć według przekazu
Żywot Wergiliusza przypisywany Donatowi datuje jego śmierć na 55 rok p.n.e., na dzień, w którym Wergiliusz przywdział togę męską.
List Cycerona
W lutym 54 roku p.n.e. Cyceron pisze do brata Kwintusa o poematach Lukrecjusza; to najstarsze pewne świadectwo.
Legenda Hieronima
Kronika Hieronima wspomina o napoju miłosnym, obłędzie, księgach pisanych w chwilach przytomności i samobójstwie.
Ponowne odkrycie i druk
Poggio Bracciolini odnajduje rękopis w 1417 roku; pierwsze wydanie drukowane ukazuje się w Brescii około 1473 roku.
Poznaj życie autora
01Życie niemal nieznane
Nie zachowała się żadna starożytna biografia Tytusa Lukrecjusza Karusa. Poemat wymienia adresata, Gajusza Memmiusza, pretora w 58 roku p.n.e., lecz nie mówi nic o rodzinie, pochodzeniu ani karierze poety. List Cycerona pokazuje, że dzieło krążyło już w lutym 54 roku p.n.e. Kronika Hieronima, spisana około 380 roku n.e., datuje jego narodziny na około 94 rok p.n.e. i donosi o obłędzie, napoju miłosnym i samobójstwie w czterdziestym czwartym roku życia; Żywot Wergiliusza przypisywany Donatowi łączy jego śmierć z 55 rokiem p.n.e. Te późne i częściowo sprzeczne wiadomości tłumaczą przyjęte daty ok. 99 – ok. 55 p.n.e. i przestrzegają przed czytaniem poematu przez pryzmat legendy.
02Epikurejski poemat dla Rzymu
Lukrecjusz pisał w pokoleniu Cycerona i Cezara, gdy epikureizm przyciągał rzymskich czytelników i był nauczany w Italii, zwłaszcza przez Filodemosa w Kampanii. Wybrał łaciński heksametr, metrum Enniusza i greckiego poety-filozofa Empedoklesa, choć Epikur miał podobno nie ufać poezji. Skarży się na ubóstwo ojczystej mowy i tworzy słownictwo dla greckich idei: pierwsze początki, nasiona rzeczy, pierwsze ciała. Zwracając się do Memmiusza w trudnym dla ojczyzny czasie, przedstawia Epikura jako wyzwoliciela, który przełamał władzę budzącej strach religii, a swoje wiersze ofiarowuje jak miód na brzegu gorzkiego kubka.
03Architektura sześciu ksiąg
Sześć ksiąg postępuje parami. Księgi 1 i 2 ustalają, że nic nie powstaje z niczego, że wszystko jest atomami i próżnią, że atomy poruszają się i odchylają oraz że światów jest niezliczenie wiele. Księgi 3 i 4 pokazują, że umysł i duch są śmiertelne, a więc śmierć jest dla nas niczym, i wyjaśniają postrzeganie za pomocą cienkich błonek, a także sny i namiętność miłosną. Księgi 5 i 6 opisują narodziny i koniec naszego świata, początki życia i cywilizacji oraz zjawiska takie jak grzmot, trzęsienia ziemi, magnesy i choroby, kończąc się zarazą w Atenach. Powtórzenia, niedotrzymane zapowiedzi i nagłe zakończenie sugerują, że poemat pozostał niedokończony.
04Przetrwanie, ponowne odkrycie i czytelnicy
Wergiliusz, Owidiusz i Seneka czytali poemat i nawiązywali do niego, a chrześcijańscy pisarze Laktancjusz i Arnobiusz cytowali go lub naśladowali, często po to, by go zwalczać. Tekst przetrwał głównie w dwóch rękopisach z IX wieku, przechowywanych dziś w Lejdzie. W 1417 roku humanista Poggio Bracciolini odnalazł kopię w bibliotece klasztornej na północ od Alp, a pierwsze wydanie drukowane ukazało się w Brescii około 1473 roku. Machiavelli przepisał poemat własnoręcznie, Montaigne opatrzył uwagami wydanie Denisa Lambina z 1563 roku, a Gassendi wskrzesił atomizm epikurejski. Wydanie Lachmanna z 1850 roku stało się kamieniem milowym krytyki tekstu. Popularne opowieści, w których jedno ponowne odkrycie zapoczątkowało nowożytność, są kwestionowane przez specjalistów.
Zachowany w kilku średniowiecznych rękopisach i odnaleziony ponownie w 1417 roku, poemat zasilał nowożytne spory o atomizm, opatrzność i duszę, od Montaigne’a i Gassendiego po materialistów oświecenia. Pozostaje głównym źródłem do fizyki epikurejskiej i wielkim dziełem poezji łacińskiej, choć wciąż dyskutuje się, jak wiernie oddaje swój grecki wzór.
Źródła i punkty odniesienia