Geboorte en een Latijnse jeugd
Geboren op het kasteel van Montaigne in de Périgord, leerde hij Latijn als eerste taal van een Duitse huisleraar.
Renaissancehumanisme · scepticisme · 1533–1592
Michel de Montaigne
Niet het zijn schilderen, maar de overgang.
Montaigne (Périgord) · Bordeaux · Rome
Biografie
De draad van een leven.
Michel de Montaigne was magistraat, burgemeester van Bordeaux en landedelman die, nadat hij zich in 1571 in zijn bibliotheek had teruggetrokken, een nieuwe schrijfvorm uitvond: het essay. Door zijn oordeel te beproeven op boeken, gewoonten, vriendschap, ziekte en dood maakte hij zichzelf tot onderwerp van zijn boek en ontwikkelde hij vanuit het antieke scepticisme en de moraalfilosofie een volgehouden onderzoek naar de grenzen van menselijke kennis.
Parlement en vriendschap
Als raadsheer in het Parlement van Bordeaux sloot hij vriendschap met Étienne de La Boétie, die in 1563 stierf.
Terugtrekking in de bibliotheek
Nadat hij zijn ambt had verkocht, trok hij zich terug op zijn landgoed en markeerde hij die terugtrekking met een Latijnse inscriptie.
Eerste uitgave en reis
De eerste twee boeken van de Essays verschenen in Bordeaux vóór zijn reis door Zwitserland, Duitsland en Italië.
Burgemeester van Bordeaux
Verkozen terwijl hij in het buitenland was en in 1583 herkozen, diende hij twee ambtstermijnen tijdens de godsdienstoorlogen.
Derde boek en laatste toevoegingen
De Parijse uitgave van 1588 voegde boek III toe; tot zijn dood in 1592 bleef hij zijn exemplaar annoteren.
Een leven grondig begrijpen
01Een Latijnse jeugd en een loopbaan als magistraat
Michel Eyquem werd op 28 februari 1533 geboren op het kasteel van Montaigne in de Périgord, in een welgestelde koopmansfamilie uit Bordeaux die kort tevoren tot de adel was toegetreden. Zijn vader Pierre Eyquem, later burgemeester van Bordeaux, liet hem door een Duitse huisleraar Latijn als eerste taal leren voordat hij hem naar het Collège de Guyenne stuurde. Na zijn rechtenstudie werd hij raadsheer, eerst in Périgueux en vanaf 1557 in het Parlement van Bordeaux. Daar sloot hij vriendschap met Étienne de La Boétie, wiens dood in 1563 hij in een lange brief beschreef en wiens nagedachtenis door de hele Essays loopt. In 1565 trouwde hij met Françoise de La Chassaigne; van hun zes dochters overleefde alleen Léonor de kinderjaren.
02Terugtrekking en de eerste Essays
Na de dood van zijn vader in 1568 publiceerde Montaigne zijn vertaling van Sebonds Natuurlijke theologie, erfde hij het landgoed en de naam ervan en verkocht hij in 1570 zijn ambt. Een Latijnse inscriptie uit 1571 legt zijn terugtrekking vast in de bibliotheek in de toren van zijn kasteel, een vertrek waarvan hij later de balken liet bedekken met spreuken uit de Schrift en uit antieke auteurs. In dezelfde jaren gaf hij het werk van La Boétie uit en ontving hij de keten van de Orde van Sint-Michiel. Te midden van de godsdienstoorlogen begon hij rond 1572 aan een reeks korte hoofdstukken over lectuur en voorbeelden, die langzaam een verslag van zijn eigen oordeel werden. De eerste twee boeken verschenen in 1580 in Bordeaux.
03Reizen, burgemeesterschap en burgeroorlog
In juni 1580 vertrok Montaigne voor een reis van zeventien maanden door Zwitserland, Duitsland en Italië, deels op zoek naar verlichting van zijn nierstenen. In Rome gaven de pauselijke censoren hem de Essays terug met opmerkingen die niet op een veroordeling neerkwamen, en hij ontving het Romeinse burgerschap. In de baden bij Lucca vernam hij dat hij tot burgemeester van Bordeaux was gekozen; hij bekleedde het ambt van 1581 tot 1585 en werd in 1583 herkozen. Als gematigd katholiek die het vertrouwen genoot van zowel Hendrik van Navarra als het koninklijk hof, trad hij op als bemiddelaar in de conflicten met de Liga. De Parijse uitgave van 1588 voegde een derde boek toe, en die zomer hielden aanhangers van de Liga hem korte tijd vast in de Bastille.
04Laatste toevoegingen en een verdeelde nalatenschap
In 1588 leerde Montaigne Marie de Gournay kennen, die zijn ‘aangenomen dochter’ en later zijn uitgeefster werd. Tot zijn dood op het kasteel op 13 september 1592 vulde hij de marges van een exemplaar van de uitgave van 1588 met toevoegingen; dat boek staat nu bekend als het Exemplaar van Bordeaux. De uitgave van Gournay uit 1595 berust op een ander herzien exemplaar, en de verhouding tussen beide teksten wordt nog altijd besproken. Gelezen door Charron, Pascal en Descartes, in 1603 door John Florio in het Engels vertaald en weerklinkend bij Shakespeare, werden de Essays in 1676 door Rome op de Index geplaatst. Interpreten zijn het er nog altijd niet over eens of hij gelezen moet worden als scepticus, fideïstisch katholiek, stoïcijn, epicurist of vrijdenker, en of zijn opvattingen in de loop van de tijd veranderden.
De Essays gaven het Europese proza een nieuwe vorm en een voorbeeld van onverbloemd zelfonderzoek. Pascal ging met ze in debat, Descartes werkte hun twijfel om, Shakespeare putte eruit, Bacon nam hun naam over, en Rousseau, Emerson en Nietzsche bewonderden ze. Er wordt nog altijd gediscussieerd over zijn scepticisme, zijn religie, zijn politiek van gematigdheid en zijn oordelen over vrouwen en over de volken van Amerika.
Bronnen & referentiepunten