Langres i Paryż
Urodzony w Langres jako syn mistrza nożowniczego, uczył się u jezuitów w rodzinnym mieście i w 1732 roku uzyskał w Paryżu tytuł magistra sztuk.
Oświecenie · materializm · Encyklopedia · 1713–1784
Denis Diderot
Gromadzić wiedzę, by zmienić powszechny sposób myślenia.
Langres · Paryż · Petersburg
Biografia
Nić życia.
Denis Diderot, syn mistrza nożowniczego z Langres, został głównym redaktorem Encyklopedii, zbiorowego słownika, który miał zgromadzić nauki, sztuki i rzemiosła oraz zmienić powszechny sposób myślenia. Materialista i ateista, który swoje najśmielsze dzieła zachował w rękopisie, był także powieściopisarzem, dramatopisarzem, krytykiem sztuki i autorem listów, a dialog uczynił formą niespokojnej, eksperymentalnej filozofii.
Przekłady i spalona książka
Ożeniony w 1743 roku z Anne-Antoinette Champion, utrzymywał się z przekładów, dopóki jego Myśli filozoficzne nie zostały w 1746 roku skazane na spalenie.
Encyklopedia i Vincennes
Mianowany w 1747 roku współredaktorem Encyklopedii wraz z d’Alembertem, w 1749 roku po Liście o ślepcach został uwięziony w Vincennes.
Tomy wbrew cenzurze
Pierwszy tom ukazał się w 1751 roku; mimo cofnięcia przywileju w 1759 roku dziesięć ostatnich tomów tekstu wyszło razem w 1765 roku.
Sen i Rosja
W 1769 roku napisał Sen d’Alemberta, a w latach 1773 i 1774 przebywał w Petersburgu jako gość Katarzyny II.
Śmierć w Paryżu
Pięć miesięcy po Sophie Volland zmarł w Paryżu 31 lipca 1784 roku, pozostawiając wiele swoich dzieł niewydanych.
Poznaj życie autora
01Z Langres do Paryża
Urodzony w 1713 roku w Langres w Szampanii, Denis Diderot był synem Didiera Diderota, szanowanego mistrza nożowniczego, i początkowo przeznaczono go do stanu duchownego: po nauce u jezuitów w rodzinnym mieście otrzymał w 1726 roku, w wieku dwunastu lat, tonsurę. W Paryżu uzyskał w 1732 roku tytuł magistra sztuk, po czym odrzucił zawody, które rodzina dla niego przewidziała, i przez mniej więcej dziesięć lat żył jako guwerner, pisarz najemny i tłumacz. Przekłady Historii Grecji Temple’a Stanyana, Dociekań nad cnotą Shaftesbury’ego i Słownika medycznego Roberta Jamesa wyćwiczyły go w rzemiośle gromadzenia wiedzy. W 1743 roku wbrew woli ojca poślubił Anne-Antoinette Champion, szwaczkę bieliźniarską.
02Redagowanie Encyklopedii
W 1745 roku księgarz André Le Breton zamierzał wydać francuski przekład Cyclopaedii Ephraima Chambersa; do 1747 roku Diderot i matematyk Jean Le Rond d’Alembert zostali jej redaktorami i uczynili z niej oryginalny „słownik rozumowany nauk, sztuk i rzemiosł”. List o ślepcach, w którym niewidomy matematyk Saunderson wątpi w jakikolwiek zamysł w przyrodzie, kosztował Diderota w 1749 roku ponad trzy miesiące więzienia w twierdzy Vincennes. Pierwszy tom ukazał się w 1751 roku z Rozprawą wstępną d’Alemberta; dzieło zawieszono w 1752 roku, w 1759 roku, po wycofaniu się d’Alemberta, straciło przywilej i zostało dokończone potajemnie: dziesięć ostatnich tomów tekstu wyszło w 1765 roku, a tablice do 1772 roku. Sam Diderot napisał tysiące haseł i odwiedzał warsztaty, by opisać rzemiosła.
03Pisanie dla potomności
Mniej więcej od 1760 roku Diderot pisał coraz częściej dla kilku przyjaciół i dla potomności, a nie dla szerokiej publiczności. Swoje dramaty mieszczańskie, Syna naturalnego i Ojca rodziny, opatrzył teorią teatru zwykłych stanów społecznych, a jego Salony, pisane od 1759 roku dla rękopiśmiennej Correspondance littéraire Grimma, uczyniły z krytyki sztuki gatunek literacki. Kuzynek mistrza Rameau, Sen d’Alemberta, Dodatek do Podróży Bougainville’a, Kubuś Fatalista i Zakonnica krążyły w rękopisach lub w tym poufnym biuletynie i zostały wydrukowane dopiero po jego śmierci. W tych dialogach materializm, determinizm i moralność bez Boga zostają poddane próbie przez sprzeczne ze sobą głosy, a autor rzadko zachowuje ostatnie słowo.
04Katarzyna II i ostatnie lata
W 1765 roku, gdy Diderot potrzebował posagu dla córki Angélique, Katarzyna II kupiła jego bibliotekę, pozostawiła ją w jego rękach i wypłacała mu pensję jako bibliotekarzowi. Odwdzięczył się jej podróżą do Petersburga, gdzie od października 1773 do marca 1774 roku prowadził z cesarzową długie rozmowy i pisał memoriały o edukacji i reformach, które w dużej mierze zignorowała. Po powrocie do Paryża anonimowo współtworzył Historię obu Indii, wydaną pod nazwiskiem opata Raynala, pisząc gwałtowne strony przeciw niewolnictwu i podbojom kolonialnym, a w Eseju o panowaniu Klaudiusza i Nerona bronił Seneki. Zmarł 31 lipca 1784 roku, kilka miesięcy po Sophie Volland; jego rękopisy trafiły wraz z biblioteką do Petersburga, a kopie przechowywane przez córkę pozwoliły później opublikować znaczną część jego dzieła.
Encyklopedia stała się wzorem zbiorowej i krytycznej wiedzy, która obok nauk docenia sztuki mechaniczne, a jej redaktor symbolem walki oświecenia z cenzurą. Pośmiertnie wydane dialogi Diderota, podziwiane przez Goethego, Hegla i Marksa, otworzyły spory o żywy organizm, przemiany gatunków, rzemiosło aktora i krytykę podbojów kolonialnych, które pozostają żywe do dziś.
Źródła i punkty odniesieniaDalej
Powiązane postacie
- W dialogu