Narodziny i nowe nazwisko
Urodzony w Paryżu i wykształcony przez jezuitów, był więziony w Bastylii i po sukcesie Edypa przyjął nazwisko Voltaire.
Oświecenie · deizm · filozofia tolerancji · 1694–1778
Wolter
Zwalczaj fanatyzm rozumem i ironią.
Paryż · Cirey · Ferney
Biografia
Nić życia.
Wolter, czyli piszący pod tym pseudonimem François-Marie Arouet, był poetą, dramatopisarzem, historykiem i polemistą, który uczynił z filozofii publiczną broń przeciwko fanatyzmowi i arbitralnemu wymiarowi sprawiedliwości. Czerpiąc z Locke’a i Newtona, bronił deizmu rozumu, tolerancji religijnej i reformy prawa, a powiastkę, list i pamflet uczynił narzędziami krytycznego namysłu.
Anglia i Listy
Wygnanie w Anglii zaowocowało Listami filozoficznymi, potępionymi przez parlament paryski w 1734 roku.
Lata w Cirey
W Cirey żył i pracował z Émilie du Châtelet, studiował Newtona i pisał dzieła historyczne, powiastki oraz sztuki teatralne.
Na dworze pruskim
Na dworze Fryderyka II opublikował Wiek Ludwika XIV, zanim zerwał z królem.
Genewa, Lizbona i Kandyd
Osiadłszy pod Genewą, odpowiedział na trzęsienie ziemi w Lizbonie poematem o złu, następnie przeniósł się do Ferney i wydał Kandyda.
Kampanie z Ferney
Sprawa Calasa, Traktat o tolerancji i Słownik filozoficzny poprzedziły jego powrót do Paryża, gdzie zmarł w 1778 roku.
Poznaj życie autora
01Od Aroueta do Woltera
Urodzony w Paryżu w 1694 roku jako syn notariusza, François-Marie Arouet kształcił się u jezuitów w kolegium Louis-le-Grand, gdzie zdobył klasyczne wykształcenie, zamiłowanie do teatru i trwałe przyjaźnie wśród elit. Satyryczne wiersze, które mu przypisywano, kosztowały go prawie rok w Bastylii od 1717 roku; wyszedł z niej z tragedią Edyp, której triumf w 1718 roku zbiegł się z przyjęciem nazwiska Voltaire. Poezja epicka i scena przyniosły mu sławę, lecz spór z kawalerem de Rohan w 1726 roku pokazał mu, jak kruchy pozostawał dowcip mieszczanina wobec arystokratycznych przywilejów.
02Anglia, Cirey i Newton
Na wygnaniu w Anglii w latach 1726–1728 Wolter poznał monarchię ograniczoną przez parlament, współistnienie wielu Kościołów, społeczny prestiż handlu oraz dzieło Locke’a i Newtona. Z tego doświadczenia zrodziły się Listy filozoficzne; ich potępienie w 1734 roku skłoniło go do osiedlenia się w Cirey, w Szampanii, u boku Émilie du Châtelet. Przez około piętnaście lat studia, eksperymenty, historia i teatr szły tam w parze: Elementy filozofii Newtona z 1738 roku wiele zawdzięczają tej współpracy, której intelektualnej wagi nie należy sprowadzać do wątku romansowego.
03Prusy, Lizbona i Ferney
Po śmierci Émilie du Châtelet w 1749 roku Wolter przyjął zaproszenie Fryderyka II do Prus, gdzie w 1751 roku opublikował Wiek Ludwika XIV. Spór z Maupertuisem i upokarzające zatrzymanie we Frankfurcie w 1753 roku zakończyły ten eksperyment. Osiadł następnie pod Genewą, a od 1759 roku w Ferney, tuż po francuskiej stronie granicy, co pozwalało mu wymykać się kilku jurysdykcjom. Trzęsienie ziemi w Lizbonie w 1755 roku natchnęło go do napisania poematu o problemie zła, na który Rousseau odpowiedział listem o opatrzności; Kandyd w 1759 roku podjął to pytanie w formie powiastki.
04Patriarcha z Ferney
W Ferney Wolter zarządzał majątkiem, warsztatami i ogromną korespondencją, publikując, często anonimowo lub pod pseudonimami, powiastki, Słownik filozoficzny z 1764 roku i pamflety przeciw temu, co nazywał „bezecną”. Od 1762 roku sprawa Calasa uczyniła go obrońcą ofiar fanatyzmu sądowego i religijnego, a po niej przyszły sprawy Sirvena i La Barre’a. Po powrocie do Paryża w 1778 roku był fetowany w teatrze i zmarł tam jeszcze w tym samym roku; jego szczątki przeniesiono do Panteonu w 1791 roku. Jego pisma zawierają też wrogie Żydom fragmenty oraz poligenistyczne tezy o rasach ludzkich, które badacze analizują dziś krytycznie.
Jego kampanie uczyniły z literata publicznego obrońcę prześladowanych i pomogły ukształtować nowoczesne idee tolerancji, wolności słowa i reformy prawa karnego. Jego ironia pozostaje wzorem krytyki, lecz deizm, kompromisy z możnymi protektorami i fragmenty wrogie Żydom skłaniają do krytycznej lektury, a nie do czczenia go jako świętego oświecenia.
Źródła i punkty odniesienia